Cyanide

นพ.ธีระศิษฏ์ เฉินบำรุง (31 พฤษภาคม 2555)

ชื่อ ไซยาไนด์ (cyanide) ||||| ชื่ออื่นHydrogen cyanide; Sodium cyanide; Potassium cyanide; Calcium cyanide; Ammonium cyanide; Silver cyanide; Barium cyanide; Gold cyanide; Cadmium cyanide; Zinc cyanide; Mercury II cyanide; Cuprous cyanide; Tetrabutylammonium cyanide; Potassium silver cyanide; Potassium gold cyanide; Lithium cyanide; Copper II cyanide; Copper I potassium cyanide; Cobaltous cyanide; Mercuric potassium cyanide; Nickel potassium cyanide; Nickel II cyanide; Mercury II oxycyanide ||||| สูตรโมเลกุล (-CN) ||||| น้ำหนักโมเลกุล 27.03 (HCN)

คำอธิบาย ไซยาไนด์ (cyanide) เป็นกลุ่มของสารประกอบที่มีหมู่ของไซยาไนด์ (CN) ซึ่งเป็นพิษต่อร่างกายเป็นองค์ประกอบ ซึ่งการเป็นพิษเกิดจากการยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ต่างๆ ในร่างกายเช่น cytochrome oxidase ทำให้การหายใจระดับเซลล์ล้มเหลว และถึงแก่ความตายได้ โดยอาจแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆได้แก่ กลุ่มสารอนินทรีย์ (inorganic cyanide) และกลุ่มสารอินทรีย์ (organic cyanide หรือ nitriles) ตัวอย่างที่พบได้บ่อยอยู่ในรูป ไฮโดรเจนไซยาไนด์ (HCN) ซึ่งเป็นแก๊สไม่มีสี หรือเป็นของเหลวที่มีกลิ่นอัลมอนด์ขม

ค่ามาตรฐานในสถานที่ทำงาน

ACGIH TLV (2009) – 5 mg/m3 (calcium,hydrogen,sodium,and potassium cyanide)

NIOSH IDLH – 25 mg/m3(sodium and potassium cyanide) และ 50 ppm(hydrogen cyanide)

OSHA PEL – 5 mg/m3 (calcium,sodium,and potassium cyanide) และ 11 mg/m3(hydrogen cyanide)

คุณสมบัติก่อมะเร็ง

EPA ได้จัดไซยาไนด์เป็นกลุ่ม D, ไม่จัดเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์

แหล่งที่พบ อาจพบได้ในธรรมชาติ ในพืช แบคทีเรีย รา และสาหร่ายบางชนิด ที่พบบ่อยคือ ในหัวและใบของมันสำปะหลัง (cassava) ไซยาไนด์อาจพบได้จาก ควันไอเสียรถยนต์ มลพิษจากโรงงานอุตสาหกรรม ควันจากเตาเผาขยะควันบุหรี่ ควันจากไฟไหม้และอาจพบในน้ำเสียจากโรงงานกลุ่มเคมีอินทรีย์ และอุตสาหกรรมการผลิตเหล็กหรือเหล็กกล้าได้

อุตสาหกรรมที่ใช้

  • เป็นสารที่ใช้ในอุตสาหกรรมโลหะ พลาสติก และยางในรูปแบบสารประกอบต่างๆกัน
  • Acryonitrile (vinyl cyanide, cyanoethylene, propene nitrile) เป็นของเหลวใสไม่มีสี ติดไฟได้ง่าย ใช้เป็นสารตั้งของของการแอนติออกซิแดนท์ อุตสาหกรรมยา ยาฆ่าแมลง และสารลดแรงตึงผิว
  • Calcium cyanamide (nitrolim, calcium carbimide, cyanamide) เป็นผงสีดำเทาเป็นประกาย ใช้สำหรับบ่มเพาะในงานเกษตรกรรม ยาฆ่าแมลง ยาปราบวัชพืช อุตสาหกรรมคอตตอน อุตสาหกรรมเหล็กใช้ทำให้เหล็กแข็งตัว และยังเป็นสารตั้งต้นของการผลิตเมลามีน
  • Cyanogen, cyanogen bromide and cyanogen chloride ใช้เป็นส่วนผสมในเชื้อเพลิง และใช้ในการตัดเหล็กที่ทนความร้อนสูง นอกจากนี้ยังใช้ในอุตสาหกรรมฟอกหนัง เป็นส่วนประกอบของยาฆ่าแมลง และใช้สกัดทอง
  • Hydrogen cyanide ใช้ในอุตสาหกรรมไฟเบอร์ พลาสติก ขัดเงาโลหะ การย้อมสี และการถ่ายภาพ
  • Potassium ferricyanide (red prussiate of potash) ใช้ในอุตสาหกรรมโลหะ การถ่ายภาพ การย้อมสี และ การผลิตแผงวงจรอิเล็กทรอนิกส์

อาการทางคลินิก

  • อาการเฉียบพลัน ทางเข้าสู่ร่างกายนั้น สามารถเข้าสู่ร่างกายได้ทั้งทางการหายใจ ทางการกิน และซึมผ่านผิวหนัง หากได้รับเข้าไปปริมาณมากจะมีฤทธิ์ยับยั้งการหายใจในระดับเซลล์ ทำให้เซลล์ตายได้
  • อาการระยะยาว การสัมผัสสาร thiocyanate ในระยะยาว อาจก่อให้เกิดพิษเรื้อรังได้มีอาการ แขนขาอ่อนแรง ปวดศีรษะ และโรคของต่อมไทรอยด์ ซึ่งมีรายงานในคนงานโรงงานแผงวงจรอิเล็กทรอนิกส์ และคนงานขัดเครื่องเงิน

การปฏิบัติงาน

  • การระบายอากาศเป็นสิ่งที่สำคัญที่สุดสำหรับการทำงานกับสาร cyanide ควรใช้การทำงานที่มีระบบปิดแบบสมบูรณ์ (complete enclosure of the process) และมีการดูดระบายอากาศเสริม (exhaust ventilation) รองรับในกรณีที่มีการรั่วไหล
  • สำหรับสาร hydrogen cyanide อาจฝึกสอนให้ผู้ปฏิบัติงานรู้จักกลิ่นของสารเพื่อการเฝ้าระวังได้
  • ติดป้ายเตือนสารเคมีอันตรายให้ชัดเจนพร้อมทั้งให้ความรู้เกี่ยวกับอันตรายและการปฐมพยาบาลเบื้องต้นแก่ผู้ปฏิบัติงาน

การตรวจร่างกายและการตรวจทางห้องปฏิบัติการ

  • การตรวจร่างกายเพื่อการเฝ้าระวังพิษจากสาร cyanide ในผู้ปฏิบัติงานควรเน้นที่การตรวจ ระบบทางเดินหายใจ ระบบหัวใจและหลอดเลือด และระบบประสาท ตับ ไต ไทรอยด์ และผิวหนัง
  • ผู้ปฏิบัติงานที่มีความเสี่ยงสูง ได้แก่ ผู้ที่มีโรคไต โรคระบบทางเดินหายใจ โรคไทรอยด์ และโรคผิวหนังต่างๆ

การดูแลรักษา

  • ปฐมพยาบาล กรณีสารเคมีรั่วไหล นำผู้ป่วยออกจากจุดเกิดเหตุให้เร็วที่สุด ให้อยู่ในที่อากาศถ่ายเท ถอดเสื้อผ้าออก ล้างตัวด้วยน้ำเปล่าให้มากที่สุด ถ้าเข้าตาให้ทำการล้างตาด้วย สังเกตสัญญาณชีพ ใส่ท่อช่วยหายใจถ้าไม่หายใจ ให้ออกซิเจนเสริม
  • การรักษาระยะเฉียบพลัน ทำการล้างตัว (decontamination) ทั้งที่จุดเกิดเหตุและที่โรงพยาบาล ช่วยการหายใจ ให้ออกซิเจน
  • การสูดดมสาร amyl nitrile ยังไม่ชัดเจนว่าสามารถช่วยต้านพิษของ ไซยาไนด์ได้หรือไม่ เนื่องจาก การสูดดมเมื่อ amyl nitrile เข้าสู่ร่างกายจะจับกับ Hemoglobin (เช่นเดียวกับ Sodium nitrile) กลายเป็น methemoglobin แล้วจะแย่งจับกับ Cyanide ในกระแสเลือด เป็น Cyanomethemoglobin และเมื่อได้รับ Sodium thiosulfate จึงจะช่วยขับ Cyanide ออกจากร่างกายได้ แต่ตัว Methemoglobin เองก็เป็นพิษต่อร่างกายเช่นกัน

มูลนิธิสัมมาอาชีวะ พ.ศ. 2554 ไม่สงวนลิขสิทธิ์